Veslanje i kajak na mirnim vodama: Pravila takmičenja, olimpijske discipline, biomehanika zaveslaja i staze u Srbiji

Za razliku od stadionskih sportova gde su dimenzije igrališta merene u desetinama metara, takmičarsko veslanje (pod okriljem Svetske veslačke federacije — World Rowing / FISA) i sprint u kajaku i kanuu na mirnim vodama (pod okriljem Međunarodne kajakaške federacije — ICF) odvijaju se na monumentalnim vodenim poligonima poznatim kao olimpijske regatne staze. Standardna dužina olimpijske trke u akademskom veslanju iznosi tačno 2.000 metara u pravoj liniji, dok se u kajakaškom i kanuističkom sprintu trke održavaju na deonicama od 200 m, 500 m i 1.000 m (uz maratonske i dugoprugaške trke na 5.000 metara).

Da bi staza dobila međunarodnu licencu A kategorije (kakvu u Srbiji poseduje Savsko jezero na Adi Ciganliji u Beogradu), vodena površina mora biti potpuno zaštićena od rečnih struja i velikih talasa, sa minimalnom konstantnom dubinom od 3 do 3,5 metra duž čitavog korita. Jednaka dubina je neophodna zbog hidrodinamičkog fenomena „plitke vode": ukoliko je jedna staza plića od susedne, trenje vodenog sloja ispod korita čamca stvara veći otpor i direktno usporava posadu u toj stazi.

Staza je podeljena po Albano sistemu (prvi put primenjenom na Olimpijskim igrama u Rimu 1960. godine na jezeru Albano) pomoću čeličnih sajli ispod vode i površinskih plastičnih bova. U veslanju postoji 6 do 8 takmičarskih staza širine po 13,5 metara, dok je u kajaku i kanuu standard 9 staza širine po 9 metara. Bove su raspoređene na svakih 12,5 ili 25 metara; crvene bove označavaju prvih 100 metara (startnu zonu) i poslednjih 250 metara (finiš zonu), dok se na svakih 250 metara nalaze jasno vidljive oznake pređene distance (500 m, 1.000 m, 1.500 m).

U laičkoj javnosti često dolazi do poistovećivanja veslanja i kajaka, iako je reč o dva potpuno odvojena olimpijska sporta sa sopstvenim federacijama, drugačijom konstrukcijom čamaca i dijametralno suprotnom biomehanikom kretanja.

• Akademsko veslanje (Rowing): Takmičari u čamcu sede leđima okrenuti smeru kretanja (gledaju unazad ka startu, dok je jedino kormilar u osmercu okrenut licem ka cilju). Vesla nisu slobodna u rukama, već su pričvršćena za čamac preko bočnih metalnih ili karbonskih nosača (izbočnika / „rigera") i pokretne viljuške koja služi kao tačka oslonca poluge. Još važnije, sedište u veslačkom čamcu je pokretno (klizi po šinama dužine do 80 centimetara), što omogućava da preko 60% ukupne propulzivne sile zaveslaja potiče iz opružanja nogu (kvadricepsa i gluteusa), dok trup i ruke prenose tu silu na lopatu vesla.
• Kajak na mirnim vodama (Kayaking): Kajakaš sedi u čamcu licem okrenut u smeru kretanja (gleda napred ka cilju), na fiksnom ili blago rotirajućem sedištu, sa nogama oslonjenim na prednju potpornu dasku pomoću koje nožnim prstima upravlja kormilom ispod krme. Veslo za kajak ima dve lopate (na oba kraja motke), često zakrivljene u obliku kašike ili krila („wing" veslo) i zakrenute pod uglom od 55 do 80 stepeni, i nije pričvršćeno za čamac — celokupna sila potiskivanja vode prenosi se direktno preko šaka, ramena, snažne rotacije torza i naizmeničnog pritiska nogu u potpornik.
• Kanu na mirnim vodama (Canoeing): U kanuu takmičar uopšte ne sedi, već se nalazi u specifičnom visokom klečećem položaju na jednom kolenu (na mekom jastučetu), dok je druga noga savijena napred pod uglom od oko 90 stepeni. Kanuista je licem okrenut napred i koristi veslo sa samo jednom lopatom i „T" drškom na vrhu. Pošto vesla isključivo sa jedne strane čamca (jednoklek), pravolinijsko kretanje kanua održava specifičnim zakretanjem lopate u vodi na kraju zaveslaja (tzv. „J-zaveslaj" ili upravljački trzaj).

U akademskom veslanju discipline se dele u dve osnovne familije u zavisnosti od toga koliko vesala drži svaki član posade:

1. Skul veslanje (Sculling — oznaka „x"): Svaki veslač u čamcu drži po dva vesla (jedno u levoj, jedno u desnoj ruci), dužine oko 288 cm. U ovu grupu spadaju: skif (1x) — jednosed za pojedinca; dubl skul (2x) — dvosed sa četiri vesla; i četverac skul (4x) — četvorosed sa osam vesala. Postoji i specifična kategorija lakih veslača gde telesna masa muškaraca u posadi ne sme prelaziti prosek od 70 kg (maksimalno 72,5 kg za pojedinca), a kod žena prosek od 57 kg.

2. Rimen veslanje (Sweep rowing — oznaka „-" za bez kormilara ili „+" sa kormilarom): Svaki veslač sa obe ruke drži samo jedno veliko veslo (dužine oko 372 cm), raspoređeno naizmenično na „štrok" (desnu sa gledišta kormilara, odnosno levu sa gledišta veslača) i „buv" stranu čamca. Olimpijske rimen klase su: dvojac bez kormilara (2-), četverac bez kormilara (4-) i kraljevska disciplina veslanja — osmerac sa kormilarom (8+), čamac dužine skoro 18 metara koji dostiže brzine od preko 23 km/h i pređe 2.000 metara za manje od 5 minuta i 20 sekundi.

Tehnički pravilan veslački ciklus deli se u četiri neprekidne faze: zahvat (catch), kada je veslač na prednjem kraju šina sa savijenim kolenima, opruženim rukama i lopatom koja munjevito ulazi u vodu bez prskanja; provlak (drive), u kom redosled aktivacije mora biti strogo sekvencijalan — najpre eksplozivno opružanje nogu, zatim otvaranje trupa iz kukova unazad i na kraju privlačenje ručki vesla ka donjem delu rebara; izlazak (finish/release), gde se pritiskom dlanova nadole lopata vadi iz vode i okreće vodoravno („perla") radi smanjenja otpora vazduha; i povratak (recovery), mirna faza u kojoj ruke prve kreću napred, za njima trup, a tek kada šake pređu preko kolena počinje savijanje nogu i klizanje sedišta ka novom zahvatu.

Najvažnija sudijska pravila tokom trke: Na startu svi čamci imaju krmu fiksiranu u automatskim startnim blokovima („papučama") koji se spuštaju pod vodu istovremeno na elektronski signal startera. Posada koja krene pre zvučnog signala dobija žuti karton (opomenu za pogrešan start — false start), dok dve greške iste posade znače automatsku diskvalifikaciju. Tokom trke sudija u gliseru prati posade sa belom i crvenom zastavicom: ukoliko čamac napusti svoju stazu i ometa protivnika podizanjem talasa ili ukrštanjem vesala, sudija podiže belu zastavicu i uzvikuje ime posade pokazujući smer korekcije. U kajakaškim trkama na duže staze strogo je zabranjena i vožnja na krmenom ili bočnom talasu drugog takmičara (wake riding) unutar obeleženih staza.

Za rekreativce u teretanama širom Srbije, veslački ergometar (Concept2) predstavlja jedan od najkompletnijih trenažera na svetu jer angažuje 86% mišićne mase tela bez udarnog opterećenja na kolena i skočne zglobove. Zlatno pravilo za rekreativce na ergometru jeste da otpor vazdušne klapne (damper) ne postavljaju na maksimum (10), već između 3 i 5 (što odgovara faktoru opterećenja drag factor od 115 do 130, identičnom osećaju klizanja pravog takmičarskog čamca po vodi), kako bi sačuvali lumbalni deo kičme od preopterećenja.

Veslanje i kajak spadaju među najstarije i najtrofejnije olimpijske sportove na ovim prostorima. Prvi veslački klubovi u Srbiji i Vojvodini osnovani su još u 19. i početkom 20. veka — VK Danubius 1885 u Novom Sadu, VK Palić (1885/1920), VK Grafičar (1905), VK Begej 1883 u Zrenjaninu, kao i VK Crvena zvezda, VK Partizan, VK Galeba u Zemunu i VK Smederevo. U kajaku i kanuu, klubovi poput KKK Tarkett iz Bačke Palanke, KK Zorka iz Šapca, KK Vojvodina i KK Val iz Sremske Mitrovice iznedrili su olimpijske, svetske i evropske šampione — od legendarnog kanuiste Matije Ljubeka i kajakaša Milana Janića, preko olimpijskih vicešampiona Marka Tomićevića i Milenka Zorića (Rio 2016), do sestara Moldovan, Marka Novakovića, Nebojše Grujića, Strahinje Stefanovića i Bojana Zdelara, kao i veslačkih osvajača olimpijskih, svetskih i evropskih odličja od Zorana Pančića i Milorada Stanulova do Nikole Stojića, Marka Marjanovića, Miloša Vasića, Martina Mačkovića i Jovane Arsić.

Glavni centar oba sporta u Srbiji je Savsko jezero na Adi Ciganliji u Beogradu, koje je već decenijama domaćin Svetskih kupova, Svetskog prvenstva u veslanju 2023. godine (glavne kvalifikacione regate za Olimpijske igre u Parizu) i brojnih evropskih šampionata u kajaku i veslanju. Pored Ade Ciganlije, vrhunske uslove za trening na mirnim vodama nude jezero Tikvara u Bačkoj Palanci, Palićko jezero kod Subotice, Srebrno jezero kod Velikog Gradišta (gde se nalazi i Nacionalni veslački trenažni centar), Gružansko jezero kod Knića i Potpećko jezero kod Priboja.